Reacties op de probleemverkenning

De staatscommissie ontving via verschillende kanalen reacties op de in oktober gepubliceerde probleemverkenning. Uit de reacties blijkt dat wetenschappers, burgers en andere deskundigen de beschrijving van de problemen herkennen en die ook grotendeels onderschrijven. Veel reacties hebben betrekking op de afzonderlijke thema’s die de staatscommissie heeft benoemd. Er zijn ook suggesties gedaan voor thema’s die in de probleemverkenning nog weinig aandacht hebben gekregen zoals burgerschap en democratische vorming. De staatscommissie betrekt alle reacties en suggesties bij het opstellen van de uiteindelijke versie van de probleemverkenning, die onderdeel zal zijn van het eindrapport van de commissie.

Reacties van wetenschappers en andere deskundigen

De staatscommissie maakt tijdens haar werk gebruik van kennis en inzichten van externe deskundigen. Zo kwam er op 1 november 2017 een groep wetenschappers en andere deskundigen bijeen om in gesprek te gaan met de leden van de staatscommissie om te praten over de zes thema’s van de probleemverkenning. Ook konden zij hun reacties plaatsen via een digitale werkruimte van de staatscommissie.

De relatie tussen burgers en politiek, en daarmee de (inhoudelijke en symbolische) representatie werd tijdens de bijeenkomst als het belangrijkste onderwerp van de probleemverkenning gezien. Veel van de andere thema’s liggen in het verlengde van dit vraagstuk. Denk aan de rol van politieke partijen als schakel tussen burger en bestuur, aan de herkenbaarheid van politiek en bestuur, aan het vermogen van de overheid om de problemen die de samenleving ervaart echt op te lossen, aan de vraag of het stelsel de problemen van burgers op een manier agendeert die ook door het electoraat wordt herkend, aan politieke onvrede en maatschappelijk onbehagen maar ook aan het vermogen van de samenleving om zelf vraagstukken op te lossen.

De staatscommissie werd tijdens de bijeenkomst gewaarschuwd niet te veel uit te gaan van de bestaande instituties in het parlementair stelsel zoals we dat kennen, maar zou ook moeten proberen wat los te komen van het sleutelen aan het bestaande stelsel. Vooral de in de probleemverkenning benoemde maatschappelijke onvrede zou aanleiding zijn voor meer urgentie en een wat radicaler scenario bij het verkennen van oplossingsrichtingen.

De digitalisering werd gezien als misschien wel de meest ingrijpende verandering in de context van het parlementair stelsel. Zowel in de zin van de mogelijkheden die nieuwe technologie biedt als de bedreiging van de democratie bij gebruik door kwaadwillenden.

Lees een meer uitgebreide impressie van de bijeenkomst.

In de periode van 24 oktober tot 4 december 2017  konden de deelnemers in de digitale werkruimte van de staatscommissie ook reageren op de probleemverkenning die de staatscommissie op 18 oktober publiceerde.

Op hoofdlijnen heeft de staatscommissie wel de goede thema’s te pakken, zo was ook hier de algemene teneur.  Veel reacties bestaan dan ook uit aanvullingen op, relativeringen van en onderstrepingen van zaken die in de probleemverkenning worden besproken. Er zijn ook suggesties voor thema’s die niet of hoegenaamd geen aandacht hebben gekregen in de probleemverkenning. Voorbeelden daarvan zijn burgerschap, democratische vorming en de rol van publiek-private akkoorden. Opvallend is ook dat veel deelnemers nu al komen met oplossingsrichtingen waarvan zij vinden dat de staatscommissie die nader zou moeten gaan wegen. 

Een paar deelnemers wijzen op het belang van een preciezere omgang met termen en definities, op (kennelijke) vooronderstellingen van de commissie die zij niet terecht of een nadere bespreking waard vinden.

Een aantal deelnemers adviseert de staatscommissie zich vooral ook te verstaan met de (diverse groepen in de) samenleving zelf. Die denkt niet in termen van instituties of het parlementair stelsel maar kijkt vanuit een heel ander perspectief naar democratie. Een belangrijke vraag volgens deze deelnemers is wat het begrip representativiteit (nog) betekent in de huidige en toekomstige democratie.

Lees ook een serie columns over de zes thema’s uit de probleemverkenning die gepubliceerd werden op de website van het Montesquieu Instituut.

Reacties van burgers

Via e-mail, brief en het contactformulier op de website zijn de afgelopen periode zo’n 80 reacties van burgers en maatschappelijke organisaties binnengekomen. De reacties laten zich verdelen in 60 beknopte reacties en 20 (soms zeer) uitgebreide bijdragen aan het werk van de commissie.  

Een nadere analyse van de meer beknopte reacties laat zien dat de representativiteit – herkennen burgers zich nog in de door hen gekozen afgevaardigden - als het grootste probleem wordt gezien, ruwweg een derde van de meer beknopte inzendingen betreft dit onderwerp. Hervorming van het kiesstelsel is dan doorgaans de aanbevolen remedie. Andere onderwerpen die door tenminste vijf burgers worden genoemd zijn de kiesdrempel, de kabinetsformatie, zetelroof en het referendum.

Burgers die pleiten voor het referendum onderbouwen hun pleidooien ook veelal met verwijzingen naar de gebreken in het representatieve stelsel. Een voorbeeld daarvan is de zetelroof, een fenomeen waartegen meerdere burgers zich uitspreken. Andere burgers willen het vertegenwoordigende stelsel en soms ook het proces van machtsvorming (kabinetsformatie) verbeteren door middel van een hogere kiesdrempel. En meerdere burgers doen voorstellen voor de wijze waarop vandaag de dag in Nederland kabinetten worden geformeerd. De voorgestelde oplossingen lopen uiteen: ze variëren van een algemeen pleidooi ten gunste van coalitievorming voorafgaand aan de verkiezingen, tot de wens dat de grootste partijen worden verplicht gezamenlijk een coalitie te vormen.

Ook bij de meer uitvoerige reacties ligt de nadruk vooral op de oplossingen, meer dan op de probleemanalyse. De meeste bijdragen betreffen ook hier de representatie. Er zijn meerdere uitgewerkte voorstellen voor nieuwe kiesstelsels, zoals bijvoorbeeld ‘Het nieuwe kiezen’, een systeem dat stemmen op specifieke onderwerpen mogelijk maakt. Ook wordt een uitgewerkt voorstel gedaan voor een nieuwe Grondwet met een aantal specifieke hervormingen: invoering van de mogelijkheid van constitutionele toetsing door de rechter, een ander kiesstelsel (voor de Tweede Kamer) en invoering van de direct gekozen burgemeester. Meerdere reacties betreffen ook het tweekamerstelsel. Een betreft een studie over landen die van een twee- naar een éénkamerstelsel zijn gegaan. Een andere burger gaat uitvoerig in op een andere rol voor de Eerste Kamer alsmede een daarbij passende andere wijze van verkiezing. Een derde bepleit afschaffing van de senaat.

Lees ook het eerdere bericht over suggesties van lezers van De Telegraaf.

Van probleemverkenning naar oplossingsrichtingen

De staatscommissie ervaart alle reacties op de probleemverkenning als zeer waardevol en nuttig. Verrijkt met alle input, gaat de staatscommissie zich de komende maanden buigen over mogelijke oplossingen voor de gesignaleerde problemen. Ook in die fase maakt de staatscommissie gebruik van de kennis en inzichten van wetenschappers, burgers en (maatschappelijke) instellingen. Bijvoorbeeld in de vorm van bijeenkomsten en focusgroepen met burgers.

                                                                                                                                                                                                             Publicatiedatum: 25 januari 2018